Oorlog en vrede op muziek gezet

 

 

Russische componisten waren onder het bewind van Jozef Stalin, tussen 1941 en 1953, verplicht om 'socialistische' of 'realistische' muziek te maken. "Wat dat ook mocht betekenen...," zegt historicus Michel Krielaars, auteur van De klank van de heilstaat. In dit boek beschrijft hij hoe Russische musici overeind probeerden te blijven in een levensgevaarlijke tijd. De drang om muziek te maken overwon. Kunstenaars zochten steeds naar wegen om hun muziek ondanks onderdrukking en censuur toch te laten klinken.

Wat de censor besloot, was vaak onvoorspelbaar. Een stuk werd de ene keer goedgekeurd, een latere versie kon ineens verboden worden. Toch lieten componisten zich niet of nauwelijks de mond snoeren. Ze zochten naar sluipwegen en versleuteling.

Ook wordt het eerste vioolconcert, opus 77, van Dmitri Sjostakovitsj uitgevoerd en de vijfde symfonie, opus 100, van Sergej Prokofjev.

Sjostakovitsj schreef zijn vioolconcert in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog, Prokofjev nog tijdens de oorlog, in 1944. Hij omschreef de oorlogssymfonie zelf als een ode aan de
vrije en gelukkige mens. Het zijn drie aangrijpende melodieën; indringende composities die vertellen over vrijheid en dwang, over censuur en zelfcensuur, over wreedheid en hoop. Het is muziek die ook iets zegt over de huidige tijd, geschikt voor ouder én jonger publiek.

"Een kunstenaar kán niet anders, die wil, nee die móét muziek maken," stelt Krielaars. Hij komt in januari naar Leeuwarden om het klassieke muziekprogramma Oorlog en vrede in te leiden. Het Nationaal Jeugd Orkest (NJO), met topviolist Liza Ferschtman, speelt dan drie muzikale aanklachten tegen onderdrukking en facisme.

Het NJO, dat uit het allerbeste jonge muzikale talent van Nederland bestaat, laat het werk Russian Funeral van Benjamin Britten horen, een compositie voor koperblazers en slagwerk uit 1936. Het is een pacifistisch protest tegen het opkomend facisme en
een dreigende oorlog.

"Het is in klank gevatte onderdrukking," zo vat adviseur klassieke muziek Stephan Brekelmans van De Harmonie de muziekstukken samen. Maar de werken stralen volgens hem óók optimisme uit. "Want het zijn muzikale verhalen over de menselijke veerkracht, over het vermogen van mensen om opnieuw te beginnen."

Krielaars hoopt dat ook nieuwe generaties hun weg vinden naar de muziek van Sjostakovich, Prokofjev en Britten. Ze zouden er volgens hem wel eens wat aan kunnen hebben. "Jonge mensen zijn bang, bijvoorbeeld voor een Derde Wereldoorlog. Er wordt
gevochten in het Midden-Oosten, in Oekraïne en in Europa is de polarisatie groot. In dit soort tijden is het nóg belangrijker om met elkaar in gesprek te blijven én om naar elkaars muziek te luisteren. Cultuur biedt troost in vreselijke tijden."